Uygulamada Madde 50: müşteriyle buluşan yapay zekâda şeffaflık

AB Yapay Zekâ Yasası’nın Madde 50 hükmü, belirli yapay zekâ sistemleri için şeffaflık yükümlülükleri getirir. Kısa bir maddedir. Yine de çoğu zaman “yapay zekâyla yapılan her şeyi etiketleyin” diye özetlenir. Madde bunu söylemez. Bu rehber, metni uygulama açısından adım adım ele alır. Böylece ekibiniz, hangi soruların sisteminizle ilgili olduğunu, hangilerinin olmadığını ayırt edebilir.

Bu yazı eğitim amaçlıdır, hukuki görüş değildir. Alıntılar, resmî İngilizce metinden tarafımızca çevrilmiştir. Esas alınacak metin, kaynaklarda bağlantısı verilen İngilizce metindir. Yasa’dan ya da Avrupa Komisyonu’ndan alıntı yaptığımız her yerin kaynağı, kontrol ettiğimiz tarihle birlikte yazının sonunda yer alır.

Rolle başlayın: sağlayıcı (provider) mı, uygulayıcı (deployer) mı?

Madde 50, bazı yükümlülükleri yapay zekâ sistemlerinin sağlayıcılarına, bazılarını ise uygulayıcılarına yükler. Yapay Zekâ Yasası iki terimi de tanımlar. Komisyon’un sıkça sorulan sorular (SSS) sayfası da iki soruyla açılır: Sağlayıcı kimdir, uygulayıcı kimdir?

Uygulamada aynı şirket ikisi birden olabilir. Üçüncü taraf bir modelin üzerine sohbet asistanı kuran ve bunu müşterilerine kendi adıyla sunan bir işletme, o asistanın hem sağlayıcısı hem uygulayıcısı olabilir. Tam da bu tür bir varsayım, incelemede sessizce karara bağlanmamalıdır. Yazıya dökülmeli ve avukatınızla birlikte kontrol edilmelidir.

Madde 50’nin kapsadığı dört durum

1. İnsanlarla doğrudan etkileşime giren yapay zekâ sistemleri (sağlayıcılar)

Madde 50(1), gerçek kişilerle doğrudan etkileşime girmesi amaçlanan yapay zekâ sistemleriyle ilgilidir. Sağlayıcılar, bu sistemlerin şu sonucu verecek biçimde tasarlanmasını sağlamalıdır: Kişiler “bir yapay zekâ sistemiyle etkileşimde oldukları konusunda bilgilendirilir; bu durumun, kullanım koşulları ve bağlamı dikkate alındığında, makul ölçüde bilgili, dikkatli ve ihtiyatlı bir gerçek kişinin bakış açısından açıkça belli olduğu hâller hariçtir.”

Müşteriyle buluşan bir üründe bu, çoğunlukla sohbet asistanları ve sesli asistanlar demektir. Uygulamadaki sorular şunlardır: Kullanıcıya ne zaman, nerede ve hangi sözlerle bilgi veriliyor? Ayrıca, suçların tespiti, önlenmesi, soruşturulması veya kovuşturulması için hukuken yetkilendirilmiş belirli sistemlere yönelik bir istisna vardır.

2. Sentetik ses, görüntü, video veya metin (sağlayıcılar)

Madde 50(2), sentetik ses, görüntü, video veya metin üreten yapay zekâ sistemlerinin sağlayıcılarına yöneliktir. Genel amaçlı yapay zekâ sistemleri de buna dahildir. Bu sağlayıcılar, çıktıların “makine tarafından okunabilir bir biçimde işaretlenmesini ve yapay olarak üretilmiş veya manipüle edilmiş olduğunun tespit edilebilmesini” sağlamalıdır.

Bu, sağlayıcıya ait teknik bir yükümlülüktür. Kullanıcının gördüğü bir etiket değildir. Yükümlülük, “yapay zekâ sistemlerinin standart düzenleme için yardımcı bir işlev gördüğü veya uygulayıcının sağladığı girdi verilerini ya da bunların anlamını esaslı biçimde değiştirmediği ölçüde” uygulanmaz. Suçlarla ilgili amaçlar için hukuken yetki verilen durumlarda da uygulanmaz.

3. Duygu tanıma ve biyometrik kategorilendirme (uygulayıcılar)

Madde 50(3), duygu tanıma sistemi veya biyometrik kategorilendirme sistemi kullanan uygulayıcılardan iki şey ister: sisteme maruz kalan gerçek kişileri bilgilendirmek ve kişisel verileri AB veri koruma hukukuna uygun işlemek. Müşteriyle buluşan ürünlerin çoğu bu sistemleri kullanmaz. Sizinki kullanıyorsa, bu dar ve belirli durumu yakından incelemek gerekir.

4. Deepfake’ler ve kamu yararını ilgilendiren konulardaki metinler (uygulayıcılar)

Madde 50(4) iki bölümden oluşur.

• Deepfake’ler. Deepfake niteliğindeki görüntü, ses veya video içeriğini üreten ya da manipüle eden bir yapay zekâ sisteminin uygulayıcıları, içeriğin yapay olarak üretildiğini veya manipüle edildiğini açıklamak zorundadır. Açıkça sanatsal, yaratıcı, hicivsel veya kurgusal nitelikteki eserlerde yükümlülük daha sınırlıdır: Böyle bir içeriğin varlığı, “eserin sergilenmesini veya eserden alınan keyfi engellemeyen uygun bir biçimde” açıklanır.
• Metin. “Kamuyu, kamu yararını ilgilendiren konularda bilgilendirmek amacıyla yayımlanan metni üreten veya manipüle eden bir yapay zekâ sisteminin uygulayıcıları, metnin yapay olarak üretildiğini veya manipüle edildiğini açıklar.” Yapay zekâ ile üretilen içerik “bir insan incelemesi veya editoryal kontrol sürecinden geçmişse ve içeriğin yayımlanmasına ilişkin editoryal sorumluluğu bir gerçek veya tüzel kişi taşıyorsa” bu kural uygulanmaz.

Metin kuralı dardır. Kamuyu, kamu yararını ilgilendiren konularda bilgilendirmek amacıyla yayımlanan metinlerle ilgilidir. Örneğin yapay zekâ ile yazılmış ürün açıklamaları genellikle bu kuralın kapsamına girmez.

Bilgi nasıl verilmeli

Madde 50(5) dört durumun tümü için geçerlidir. Bilgi, “ilgili gerçek kişilere, en geç ilk etkileşim veya maruz kalma anında, açık ve ayırt edilebilir bir biçimde verilir” ve “geçerli erişilebilirlik gerekliliklerine uygun olur.”

Kullanıcının gördüğü bir akış için işe yarar bir pratik test şudur: Tipik bir kullanıcı, sistemle karşılaştığı her kanalda bu bilgiyi o anda fark eder mi? Yalnızca bir yardım yazısında ya da kullanım koşullarında yer alan bir ifadeyi bu metne göre değerlendirmekte yarar vardır.

Takvim

Avrupa Komisyonu’na göre, “Yapay Zekâ Yasası Madde 50, 2 Ağustos 2026’dan itibaren uygulanır.”

Komisyon, tek bir sınırlı geçiş süresinden söz eder: “Sınırlı bir geçiş süresi, yalnızca 2 Ağustos 2026’dan önce piyasaya arz edilmiş yapay zekâ sistemleri için ve yalnızca yapay zekâ ile üretilen içeriğe ilişkin işaretleme ve tespit yükümlülüğü (Yapay Zekâ Yasası Madde 50(2)) bakımından öngörülmüştür. Bu sistemlerin sağlayıcıları, söz konusu yükümlülüklere ancak 2 Aralık 2026’dan itibaren uymak zorundadır.”

SSS ayrıca şunu belirtir: “2 Ağustos 2026’dan önce üretilen içeriğin geriye dönük olarak etiketlenmesi gerekmez.”

Kılavuz ilkeler ve Uygulama Kodu

Komisyon, belirli yapay zekâ sistemlerinin sağlayıcıları ve uygulayıcıları için şeffaflık yükümlülüklerine ilişkin kılavuz ilkeler yayımladı. Komisyon’un tanımıyla bu ilkeler, “yapay zekâ sistemlerinin sağlayıcılarına, uygulayıcılarına ve yetkili makamlara, Yapay Zekâ Yasası Madde 50 kapsamındaki şeffaflık yükümlülüklerine uyumun sağlanmasında” yardımcı olur.

Bir de Yapay Zekâ ile Üretilen İçeriğin Şeffaflığına İlişkin Uygulama Kodu (Code of Practice) vardır. Komisyon’un SSS sayfası bu kodu “sağlayıcılara ve uygulayıcılara yardımcı olacak gönüllü, pratik bir araç” olarak tanımlar. Aynı sayfa şunu da belirtir: “Kod, hem Komisyon hem de Yapay Zekâ Kurulu tarafından yeterli olarak değerlendirilmiştir.”

Kuralların uygulatılması konusunda SSS şunu belirtir: “Kurallara uyulmasını esas olarak ulusal yetkili piyasa gözetimi ve denetimi makamları sağlayacaktır.”

Sık karşılaşılan yanlış anlamalar

• “Her yapay zekâ özelliğine etiket gerekir.” Hayır. Bir yükümlülüğün sizi ilgilendirip ilgilendirmediği sisteme, role ve kullanım senaryosuna bağlıdır. İstisnalar da vardır.
• “Yapay zekâ ile yazılan her metin için bilgilendirme yapılmalıdır.” Madde 50(4)’teki metin kuralı, kamuyu kamu yararını ilgilendiren konularda bilgilendirmek amacıyla yayımlanan metinleri kapsar. Editoryal sorumluluğun üstlenildiği insan incelemesi veya editoryal kontrol için bir istisna da içerir.
• “İşaretleme ile etiketleme aynı şeydir.” Madde 50(2)’deki makine tarafından okunabilir işaretleme, çıktılara ilişkin bir sağlayıcı yükümlülüğüdür. Madde 50(1), (3) ve (4) kapsamındaki bilgilendirme ise kullanıcılara ne söylendiğiyle ilgilidir.
• “Modeli biz geliştirmediysek hiçbir kural bizi ilgilendirmez.” Rolünüz, sistemle ne yaptığınıza bağlıdır. Varsayımınızı yazın ve kontrol edin.

Başlangıç için pratik bir kontrol listesi

Bu liste, müşteriyle buluşan tek bir sistem için temsili bir başlangıç noktasıdır. Eksiksiz ya da resmî nitelikte bir liste değildir.

1. Sistemi, akışı ve kullanıcıların sistemle karşılaştığı kanalları tanımlayın.
2. Rol varsayımınızı (sağlayıcı, uygulayıcı ya da her ikisi) ve bunu kimin teyit edeceğini yazın.
3. Yukarıdaki dört durumdan hangilerinin sizinle ilgili olabileceğini, hangilerinin açıkça ilgisiz olduğunu gerekçesiyle listeleyin.
4. Akışı bir kullanıcı gibi baştan sona izleyin. Neyin, nerede ve ne zaman gösterildiğine dair kanıt toplayın.
5. Topladıklarınızı Madde 50(5)’in ifadesiyle karşılaştırın: açık, ayırt edilebilir, en geç ilk etkileşim veya maruz kalma anında, erişilebilir.
6. Öncelik sırasına göre adımları ve sorumluları belirleyin. Yayın sonrası için bir yeniden kontrol planlayın.

Tek bir sistem için 3–6. adımlarda destek isterseniz, Madde 50 İncelemesi tam da bunun içindir. Çıktının nasıl göründüğünü anlamak için örnek rapora da bakabilirsiniz.